Van ravijnjaar naar toekomstbestendige begroting: hoe Uithoorn inhoudelijke keuzes maakte

Hoe kom je tot een toekomstbestendige, financieel gezonde begroting? De gemeente Uithoorn koos voor een herbezinning op basis van maatschappelijke effecten. Met een gestructureerd proces, heldere keuzes en brede betrokkenheid van bestuur, organisatie en inwoners wist Uithoorn het ravijnjaar voor te zijn en tot een uitgebalanceerde kadernota te komen.

Net als veel gemeenten in Nederland zag ook de gemeente Uithoorn de financiële druk de afgelopen jaren snel toenemen. Dalende inkomsten uit het gemeentefonds, het naderende ravijnjaar en stevige ambities op het gebied van wonen, onderwijs en openbare ruimte maakten het steeds lastiger om de meerjarige begroting sluitend te krijgen. De conclusie was helder: de gemeente moest voorbereid zijn op een fundamentele heroverweging. Lastig, zeker omdat sommige uitgaven uit de begroting met emotie gepaard gaan, vertelt Jan Mülder, strategisch adviseur bestuur en management van de gemeente Uithoorn. ‘Er zijn bepaalde stokpaardjes, zaken waar sommigen hun hart aan verpand hebben. Neem de informatieborden van de bussen. Voorheen een “no go” om daar op te bezuinigen, terwijl we nooit goed hebben onderzocht hoeveel mensen er gebruik van maken. De vertrektijden staan ook in de OV-app. Nu hebben we de uitgaven voor de informatieborden deels aangepast. En dat scheelt!

De uitdaging: bezuinigen vanuit de inhoud

Bij de start van het traject keek Uithoorn aan tegen een structureel tekort van circa 4 miljoen euro op een begroting van ongeveer 100 miljoen euro. Door het ravijnjaar dreigde dit tekort verder op te lopen. Tegelijkertijd stonden er grote opgaven op de agenda, zoals de uitvoering van de woonvisie, de nieuwbouw van een middelbare school en investeringen in leefbaarheid en infrastructuur. Jan Mülder: ‘We wisten dat we moesten ingrijpen, maar we wilden niet vervallen in een puur financiële excercitie. De vraag was: welke maatschappelijke effecten willen we blijven realiseren, en wat betekent dat voor onze taken en middelen?’

Procesinrichting: structuur en ruimte voor het goede gesprek

Om te komen tot een financieel gezonde en toekomstbestendige begroting vroeg de gemeente BMC om het herbezinningstraject te begeleiden. Niet met kant-en-klare bezuinigingslijstjes, maar met een aanpak die inhoud, maatschappelijke effecten en bestuurlijke keuzes centraal stelde. Onder begeleiding van BMC werd een duidelijke processtructuur ingericht, gebaseerd op de bestaande organisatiestructuur met de domeinen Samenleving, Wonen & Werken en Organiseren. In deze werkgroepen gingen medewerkers, managers en adviseurs gezamenlijk aan de slag met een herbezinning op taken en middelen.

Als hulpmiddel introduceerde BMC zogenoemde doelenbomen. Hierin zijn maatschappelijke effecten, doelen, subdoelen en concrete activiteiten met elkaar verbonden. Hoewel de naam anders doet vermoeden, is de rol van de doelenboom vooral ondersteunend van aard, vertelt Richard Journée, managing consultant Bestuur & Organisatie bij BMC. ‘Een doelenboom biedt overzicht en helpt om het gesprek te voeren over de vraag waarom de gemeente bepaalde activiteiten uitvoert en welk effect dat oplevert.’

Van beoordelen naar kiezen: stoplichtmethodiek als fundament

Na eerste afwegingen te hebben gemaakt op basis van de doelenbomen, sloegen de werkgroepen aan het brainstormen: wat is er allemaal mogelijk? ‘Deze brainstormsessies zorgden voor een nieuwe, frisse blik op wat er allemaal kan om de gewenste maatschappelijke impact te bereiken. Zo ontstonden er sturingsmogelijkheden’, legt Journée uit.

De voorstellen die hieruit voortkwamen, moesten nog wel eerst door een ‘stoplicht’. De stoplichtmethodiek is een categorisering die aan het eind van het traject vanuit      de gemeente zelf is bedacht. Mülder: ‘Deze methode helpt ons om onderscheid te maken tussen maatregelen die we als gemeente snel en relatief pijnloos kunnen doorvoeren en voorstellen met grotere maatschappelijke of politieke impact. Groene voorstellen zijn bezuinigingen waar inwoners en maatschappelijke partners nauwelijks of geen nadelige gevolgen van ondervinden. Het gaat om maatregelen die logisch zijn, de efficiëntie vergroten of bestaande werkwijzen aanscherpen.’ Als voorbeeld noemt Mülder het digitaliseren van de afvalkrant en het anders organiseren van weg- en belijningsinspecties. ‘Juist deze “laaghangende vruchten” maakten het mogelijk om al in een vroeg stadium substantiële besparingen te realiseren voordat we aan de oranje en rode keuzes toekwamen. We wisten alleen al met deze groene keuzes 1 miljoen euro te besparen.’

Oranje en rode voorstellen vroegen om een moeilijke afweging. Deze hadden een grotere impact, vereisten aanvullende besluitvorming of raakten direct aan beleidskeuzes en ambities. Mülder: ‘Door deze voorstellen expliciet te onderscheiden, ontstond een transparant overzicht dat het gesprek over keuzes objectiever en concreter maakte.’

Mengpaneel voor bestuurlijke keuzes

De gekleurde voorstellen vormden vervolgens de bouwstenen voor bestuurlijke scenario’s. ‘Vanuit verschillende denkkaders bouwden we een zogenaamd mengpaneel met knoppen voor de inzet van sturingsmogelijkheden, de mate van investeren en bijvoorbeeld ook een eventuele verhoging van de OZB,’ vertelt Journée. Volgens Jan Mülder een mooi staaltje cocreatie van gemeente en BMC, die de hele opdracht typeert. ‘BMC hielp bij het inventariseren van de mogelijkheden, waarbij een BMC-adviseur de rol vervulde van begeleider van een van de drie werkgroepen. De gemeente Uithoorn zelf gaf het mengpaneel inhoudelijk vorm en bediende bestuurlijk de knoppen. Steeds bleven wij zelf inhoudelijk en bestuurlijk eigenaar, terwijl BMC procesmatig en methodisch begeleidde.’

Mülder vond het mengpaneel met verzamelde keuzemogelijkheden een verademing. ‘Het maakte duidelijk dat een toekomstbestendige, financieel gezonde begroting geen alles-of-niets-keuze is. College en gemeenteraad konden daadwerkelijk aan de knoppen draaien en bewuste combinaties maken, passend bij hun politieke en maatschappelijke afwegingen. Zo werd inzichtelijk welke keuzes nodig waren om te komen tot een meerjarig sluitende begroting, en welke ruimte er bleef voor toekomstige bijsturing.’

Bestuur, organisatie én inwoners meenemen

Vanaf de start koos de gemeente Uithoorn voor transparantie in het herbezinningstraject. Bestuur, ambtelijke organisatie en inwoners zijn bewust en op verschillende momenten meegenomen in het proces. De gemeenteraad werd gedurende het traject periodiek geïnformeerd over de voortgang, dilemma’s en voorlopige inzichten. ‘Daardoor ontstond geen verrassing aan het einde, maar een doorlopend gesprek over keuzes en consequenties,’ stelt Jan Mülder tevreden vast. 

Daarnaast organiseerde de gemeente Uithoorn een breed participatietraject met inwoners. Medewerkers gingen in gesprek in winkelcentra, scholieren werden betrokken via interviews, er waren gastlessen en gesprekken met leerlingenraden. Ook konden konden inwoners en gesubsidieerde organisaties ideeën aandragen via het platform Uithoorn Denkt Mee. De participatie leverde vooral inzicht op in wat inwoners belangrijk vinden en vergrootte het begrip voor de financiële opgave.

Resultaat: financieel gezond en voorbereid op de toekomst

De aanpak leidde tot scherpe, onderbouwde keuzes die zijn vastgelegd in de Kadernota. Ze vormden de basis voor een meerjarig sluitende begroting. ‘Uithoorn heeft nu een samenhangend overzicht van sturingsmogelijkheden en scenario’s. Hierdoor kan de gemeente ook in de toekomst tijdig bijsturen wanneer financiële omstandigheden veranderen. Dankzij de aanpak van BMC is er nu rust en wendbaarheid,’ besluit Mülder.

Lessen voor andere gemeenten

Het verhaal van Uithoorn laat zien dat strategische heroriëntatie, ombuigingen en bezuinigingen goed samen kunnen gaan met inhoudelijke keuzes en maatschappelijke effecten. Drie lessen springen eruit:

• Start bij de inhoud, niet bij het geld.
  Door maatschappelijke effecten als vertrekpunt te nemen, ontstaat een breder en inhoudelijker gesprek over gemeentelijke taken. 

• Organiseer het gesprek en maak keuzes inzichtelijk met methodieken.
  Werkgroepen, doelenbomen, stoplichten en een mengpaneel helpen om complexe keuzes te structureren en bespreekbaar te maken.

• Creëer een ‘parkeerplaats’ voor keuzes waarover nog twijfel bestaat.
  Niet alle voorstellen zijn direct rijp voor besluitvorming. Uithoorn werkte daarom met een ‘parkeerplaats’ voor onderwerpen die complex zijn, nog onvoldoende uitgewerkt of politiek gevoelig liggen. Deze voorstellen verdwijnen niet uit beeld, maar worden bewust later verder onderzocht.

Meer informatie? 

Meer weten over herbezinning op de gemeentelijke begroting vanuit inhoudelijke thema’s? Neem contact op met Richard Journée, managing consultant Bestuur & Organisatie bij BMC.