Maak bewuste keuzes bij de start van een nieuwe raadsperiode

Met de gemeenteraadsverkiezingen op komst, staat een nieuwe lichting volksvertegenwoordigers en colleges in de startblokken. De politieke arena is turbulent: een nieuw kabinet vormt zich, terwijl maatschappelijke uitdagingen – van de energietransitie tot de woningcrisis – niet stoppen bij de gemeentegrens. U staat aan het roer van een uitdagende periode.

Als sparringpartner voor politiek en bestuur hebben wij de afgelopen jaren gezien dat de keuzes die u nú maakt, aan het begin van de raadsperiode, bepalend zijn voor het succes van de hele periode. Ingrid Geveke, directeur Advies bij BMC, benadrukt: “Besturen is vakmanschap. De huidige tijd vraagt om een vakmanschap dat gestoeld is op dossierkennis en wederzijds begrip, participatie en samenwerken. Dat vergt nabijheid tot inwoners, ondernemers en organisaties. Het is van groot belang de leefomgeving goed te kennen en de impact van besluiten op de samenleving te zien. De keuzes die je hierin in de eerste week na de verkiezingen maakt, bepalen of je vier jaar lang aan het roer staat of vier jaar lang achter de feiten aanloopt.”

Om de juiste keuzes te kunnen maken, focussen wij op drie essentiële pijlers voor een sterke start: 

1. De 5 keuzes voor een vitale lokale democratie 

2. Het in stelling brengen van de lokale driehoek

3. Grip op de regio: besturen voorbij de gemeentegrens

 

1. De 5 keuzes voor een vitale lokale democratie

De raad is het hart van de lokale democratie, maar die positie moet je aan het begin van een periode bevechten. Nathan Stukker, partner Politiek & Bestuur bij BMC: "Onze kernboodschap is: Ongeacht welke keuzes je maakt, maak keuzes. Doe dat bewust. En zorg dat je ze goed kunt uitleggen." 

Wij adviseren de raad, ondersteund door de griffier, om aan de formatietafel de volgende vijf keuzes expliciet te maken:

Keuze 1: Raads- of coalitieakkoord?

De keuze: Kiest u voor een dichtgetimmerd meerderheidsakkoord of voor een raadsbreed programma? Nathan Stukker: "De inwoner is geen klant die een product bestelt, maar een partner. Een raadsakkoord kan helpen om die verbinding met de samenleving weer vloeibaar te maken."

Waarom: Een raadsakkoord vergroot het draagvlak en dwingt tot samenwerking op inhoud in plaats van kleur. Echter, wees u bewust van de keerzijde: een breed akkoord kan het politieke debat afvlakken. Een coalitieakkoord biedt daarentegen vaak meer scherpte en een duidelijke koers, maar loopt het risico dat de oppositie zich 'buitenspel' gezet voelt.

BMC-advies: Er is geen goed of fout; de keuze hangt af van de behoefte aan rust versus de noodzaak tot scherpe keuzes. Ongeacht de vorm: kies bewust, leg spelregels vast en laat de concrete uitwerking over aan het college en de organisatie. Zij zijn de bewakers van wat werkelijk uitvoerbaar is.

Keuze 2: De omvang van het college. Welke omvang past bij de opgave?

De keuze: Hoeveel wethouders heeft uw gemeente echt nodig om de ambities waar te maken?

Waarom: Uitbreiding van het college lijkt vaak een oplossing voor politieke versnippering (iedere partij een wethouder), maar heeft een keerzijde. Dossiers worden opgeknipt en de ambtelijke werkdruk neemt toe door een wirwar aan individuele wethouderswensen. Gitta Luiten, adviseur op ‘Sociaal Domein en Veiligheid‘: "Besturen vraagt om slagvaardigheid, realiseer je dat, hoe politiek uitlegbaar ook, versnippering kan leiden tot grensconflicten in de uitvoering."

BMC-advies: Kies voor een omvang die past bij de opgaven, niet alleen bij de politieke verhoudingen. Durf te denken in creatieve oplossingen, zoals wethouders die namens meerdere partijen worden aangesteld of een gezamenlijke sollicitatieprocedure om het teamgevoel in het college vanaf dag één te borgen.

Keuze 3: Wethouder: van ‘buiten’ of ‘binnen’?

De keuze: Kiest u voor wethouders uit de eigen lokale gemeenschap of zoekt u specifieke expertise van buitenaf?

Waarom: Lokale wethouders hebben onschatbare kennis van de omgeving, maar een wethouder 'van buiten' kan als neutrale vakspecialist de bestuurskracht versterken, zeker in onrustige politieke situaties of bij grote complexiteit. Of een wethouder nu uit de eigen gelederen komt of van buiten, het gaat om de bereidheid om als team de 'cockpit' te bemensen en rollen scherp te scheiden."

BMC-advies: Er is geen goed of fout, maar kies bewust. Stel vooraf een helder profiel op en maak duidelijke afspraken over de rolverdeling, niet alleen binnen de gemeente maar ook in regionale samenwerkingsverbanden. Het doel is een bestuur dat gezag uitstraalt door deskundigheid en betrokkenheid.

Keuze 4: Investeer direct in de kwaliteit van de gemeenteraad.

De keuze: Kiest u voor een eenmalig inwerkprogramma of investeert u in de doorlopende professionalisering van uw raadsleden?

Waarom: Met de opkomst van lokale partijen en kleinere fracties is de 'natuurlijke' opleiding binnen grote partijen weggevallen. Een paar avonden presentaties is niet langer genoeg om raadsleden voor te bereiden op complexe thema's als omgangsvormen en ondermijning. Nathan Stukker: "De raad is de spil van de lokale democratie, maar die rol moet je wel kunnen invullen. Dat vraagt om vakmanschap en om een griffie die de ruimte krijgt om te coachen."

BMC-advies: Geef de griffie en raadsadviseurs de expliciete opdracht en de capaciteit om een doorlopend ontwikkelprogramma te organiseren. Investeer direct bij de start; dit is de kortste weg naar een kwalitatief sterke lokale democratie.

Keuze 5: De motor: investeert u in uitvoeringskracht? 

De keuze: Durft u de balans te bewaken tussen uw politieke ambities en wat de ambtelijke organisatie daadwerkelijk kan realiseren?

Waarom: We zien te vaak dat nieuwe ambities worden gestapeld op een organisatie die al maximaal belast is, vaak in combinatie met bezuinigingen. Dat leidt tot een stokkende uitvoering en uitstroom van uw belangrijkste kapitaal: de medewerkers. Een plan zonder uitvoeringskracht is slechts een droom. Je moet aan de formatietafel al weten of de 'motor' van de gemeente de gevraagde snelheid aankan.

BMC-advies: Betrek de ambtelijke organisatie vanaf dag één bij de formatie. Laat u goed informeren over de capaciteit en expertise. Een eerlijk gesprek over de belastbaarheid van de organisatie hoort thuis aan de formatietafel, niet pas halverwege de raadsperiode. Gebruik een uitvoeringstoets om ambities te spiegelen aan de feitelijke capaciteit (mensen en middelen). Gitta: “Kies liever drie dingen die je écht realiseert, dan dertig beloftes die op de plank blijven liggen.”

2. Het in stelling brengen van de lokale driehoek

De lokale driehoek (burgemeester, gemeentesecretaris en griffier) is de 'cockpit' van de lokale democratie. Als het hier stokt, stokt de hele gemeente. In een driehoek moet alles ‘lopen’ of ‘vloeien’. Na de verkiezingen moeten zij hun rol vaak opnieuw zoeken in een gewijzigde politieke context. En dat begint bij wederzijds begrip.

• Hoe bouw je aan wederzijds begrip?
  Door de mens achter de functionaris te leren kennen. Nathan adviseert: "Haal het gesprek zo nu en dan uit de politieke context. Stop tijd en energie in het leren kennen van elkaar en het begrijpen van elkaars intrinsieke motivatie. Dat helpt tijdens scherpe raadsdebatten."

• Waarom is dat belangrijk?
  Vertrouwen is de 'smeerolie' van besluitvorming. Zonder dit vertrouwen wordt elk proces stroperig en formeel. Hierdoor kan besluitvorming zelfs uitblijven en daar is niemand bij gebaat.

• BMC-advies:
  Maak het samenspel expliciet onderdeel van de formatie. Kijk niet alleen naar de structuur, maar juist naar het gedrag en de cultuur binnen deze cockpit. Laat de driehoek actief sturen op de samenwerking tussen raad, college en organisatie en een gezamenlijke werkagenda opstellen: hoe communiceren we, hoe vangen we crises op en hoe bewaken we samen de integriteit?

3. Grip op de regio: besturen voorbij de gemeentegrens

De grote maatschappelijke opgaven van nu – zoals de energietransitie, de brede woonopgave en veiligheid – stoppen niet bij de gemeentegrens. Dit dwingt gemeenten tot steeds intensievere regionale samenwerking. We zien hierdoor een fundamentele ontwikkeling van het ‘Huis van Thorbecke’: de besluitvorming verschuift van de lokale raadszaal naar regionale tafels.

Het democratisch gat: In de praktijk zien we dat de gemeenteraad vaak de grip verliest op deze regionale samenwerkingsverbanden. Besluiten worden voorbereid in gemeenschappelijke regelingen, waardoor de raad aan het einde van het proces vaak alleen nog maar ‘bij het kruisje’ kan tekenen. De democratische legitimiteit en controle komen hierdoor onder druk te staan.

Aan het stuur blijven: De huidige tijd vraagt om bestuurders die in staat zijn over de grenzen van hun eigen gemeente heen te kijken en tegelijkertijd de rug recht houden als het gaat om de lokale sturing. BMC-advies: Maak regionale samenwerking expliciet onderdeel van uw formatiebesprekingen. Spreek aan de voorkant af hoe de raad aan het stuur blijft en hoe u de informatievoorziening vanuit de regio structureert. Alleen door nú duidelijke kaders te stellen, voorkomt u dat de lokale democratie buitenspel komt te staan bij de belangrijkste dossiers van de komende jaren.

Tot slot: Het gaat om uw verantwoordelijkheid

De gemeenteraadsverkiezingen markeren een periode vol nieuwe perspectieven. Met dit artikel wijzen wij op de cruciale keuzes aan het begin van de raadsperiode. Het gaat ons niet om een ‘betere’ keuze, maar om het belang van een bewuste, actieve en transparante richting.

Wilt u de opgedane kennis en ervaring over een succesvolle start direct vertalen naar een effectief akkoord en een slagvaardige organisatie? Wij delen onze bewezen praktijkkennis graag met u.