Toegankelijke stembureau’s: normaliseer de terugkoppeling!

Gemeenten, provincies en rijksoverheid moeten aan de slag met het VN-verdrag Handicap. Gemeenten doen dat onder meer met een Lokale Inclusie Agenda. Deze hebben ze opgesteld samen met inwoners met een beperking. Een uitdaging, want voor blijvende verandering moet je anders kijken, denken en doen. In deze blogreeks geeft April Ranshuijsen, adviseur en projectleider inclusie bij BMC, inzicht in drie belangrijke randvoorwaarden. Ook bespreekt zij veel voorkomende vraagstukken uit de praktijk. In deze blog bespreekt zij de gemeentelijke zoektocht als het gaat om toegankelijk stemmen.

Over een aantal weken zijn de gemeenteraadsverkiezingen 2026. De afgelopen jaren is er veel te doen geweest over de toegankelijkheid van stemlokalen. En dat is goed, want het democratische recht om je stem uit te brengen moeten we koesteren. Dat betekent dat iedereen, ook kiezers met een beperking, laagdrempelig en zelfstandig moet kunnen stemmen.

Toch blijkt uit diverse steekproeven van de afgelopen jaren dat een aanzienlijk deel van de stemlokalen in de praktijk niet zo toegankelijk zijn. Dit leidt vaak tot discussie over de haalbaarheid en complexiteit van inclusieve locaties. Ik begrijp dat een perfecte locatie niet altijd haalbaar is. Maar ik hoor in de praktijk argumenten die wat mij betreft soms wat te makkelijk worden gebruikt om niet te hoeven voldoen aan toegankelijkheidscriteria. 

De kloof tussen wet en praktijk

Tijdens een van de voorgaande verkiezingen werd ik gebeld door een mevrouw die wist dat ik met dit thema bezig was:

“Ik sta in mijn elektrische rolstoel buiten bij een stemlokaal met een grote drempel. Het is ijskoud en ik moet eerst heel hard schreeuwen voordat iemand mij hoorde. Ze weten niet waar de oprijplaat is en zeggen dat ik een ander stemlokaal moet proberen. Dit kan toch niet?” 

En achteraf sprak ik een man met een visuele beperking:

‘Ik ging naar het aangegeven stemlokaal voor de speciale stemmal. Daar aangekomen bleek deze informatie niet te kloppen. Pas na veel navraag werd ik doorverwezen naar een locatie een kwartier verderop. Het was zo ontmoedigend dat overwoog niet te stemmen.’

Deze voorbeelden zijn helaas geen uitzondering. Nog te vaak reageren kiescommissies met argumenten als: ‘Dit soort dingen gebeurt, het blijft mensenwerk’, ‘Particuliere en monumentale panden zijn lastig toegankelijk te krijgen’ of ‘Het is onmogelijk om elke locatie 100% toegankelijk te maken, wij streven naar 80%’. 

Over streefnormen gesproken: de streefnorm zelf verlagen lijkt verdedigbaar, maar is het niet. De Kieswet is vrij helder (Artikel J 4): ‘Alle stemlokalen moeten toegankelijk zijn, zodat kiezers met een lichamelijke beperking hun stem zo veel mogelijk zelfstandig kunnen uitbrengen.’ In 2020 heeft de rijksoverheid criteria en bijbehorende checklisten voor toegankelijk stemmen uitgebracht. Ook het VN-Verdrag kent geen ‘acceptabel percentage’ van uitsluiting.

De uitzonderingsclausule en de informatieplicht

Wanneer een stemlokaal écht niet kan voldoen aan de landelijke criteria, geldt een informatieplicht. Die moet actief en vooraf gecommuniceerd worden, bijvoorbeeld via wijkbladen, de website van de gemeente en de kieslijst. Het gaat hier om het ‘pas toe of leg uit’-principe:

1. Stel de 100% norm vast.

2. Leg uit wat en waarom het op een specifieke plek niet lukt.

3. Verwijs actief naar het dichtstbijzijnde alternatief.

Nog lang niet alle gemeenten doen dit op deze manier. Het vinkje voor toegankelijk wordt gezet, terwijl dit slechts ten dele zo is.

Vaak zijn er meer mogelijkheden dan gedacht. Een tijdelijke, gecertificeerde oprijplaat of mobiele lift kan zelfs bij een monumentale drempel oplossing bieden. Net zoals tijdelijke geleidelijnen, lichtstrips of borden met grotere letters en goed contrast. Of een tijdelijke deurbel zodat iemand de deur komt openmaken. Doordat de aanpassingen tijdelijk zijn, hoeft er aan particuliere panden niets blijvend te worden verbouwd. Heb je deze expertise niet in huis, huur dan eenmalig iemand in en je kan vele verkiezingen vooruit.

Van verantwoording naar verbetering

In de praktijk hoor ik regelmatig: ‘Er zijn nauwelijks klachten binnengekomen over de toegankelijkheid van het stembureau.’ Maar dit betekent niet dat alles is goedgegaan. De meeste mensen weten niet dat ze bij mensen van het stemlokaal een melding kunnen maken wat niet goed is gegaan of wat beter kan. Een melding moet terugkomen in het eindverslag van de verkiezingen, het wettelijke proces-verbaal. Daarin staat de uitslag van de verkiezingen inclusief geconstateerde onregelmatigheden, zoals missers op het vlak van de toegankelijkheid. De burgemeester legt dit proces-verbaal voor aan de gemeenteraad. Op basis daarvan kan er een debat komen. 

Wil je echt werken aan verbetering van toegankelijkheid? Maak het melden dan laagdrempelig. Nodig inwoners in het stemlokaal actief uit om tips te geven wat beter kan en attendeer de vrijwilligers op het belang (en de ontwikkeng van) betere toegankelijkheid. Hieronder vijf suggesties:

• Normaliseer de terugkoppeling. Maak in het stemlokaal zichtbaar dat feedback over de toegankelijkheid — hoe klein ook — welkom is bij de voorzitter. Haal het uit de sfeer van ‘een officieel bezwaar maken’ en breng het naar ‘input voor verbetering’.

• Verbreed de instructie. Instrueer stembureauleden om elk logistiek knelpunt bij toegankelijkheid te noteren, ook als het ter plekke is opgelost (zoals het zoeken naar een oprijplaat). Alleen met die complete data kunnen we de belofte van een inclusieve democratie écht waarmaken.

• Houd de criteria aan. De vastgestelde criteria en checklists zijn er niet voor niets. Gebruik ze en wees transparant over wat niet lukt en waarom. Deze informatie is cruciaal voor de gebruiker én essentieel voor de evaluatie van de toegankelijkheid.

• Zet ervaringsdeskundigen in. Voer steekproeven uit met mensen die de barrières dagelijks ervaren. Hun inzicht is de enige manier om te toetsen of de 'papieren' toegankelijkheid ook in de praktijk standhoudt.

• Bundel expertise en alternatieven. Maak een overzicht van mogelijke alternatieve aanpassingen. Huur eventueel eenmalig een gespecialiseerd bureau in om een menukaart met oplossingen op te stellen. Met die investering kun je jaren vooruit.

Andere blogs van April Ranshuijsen in deze reeks:

Gehandicapt of beperkt? Kijk een met een andere blik

Bij design for all is niemand meer gehandicapt

Ervaringsdeskundigheid: afvinken of serieuze zaak?

Toegankelijke gemeente? Volg de nieuwe NEN-norm
 

Over de auteur

April Ranshuijsen ondersteunt als projectleider en adviseur inclusie gemeenten, provincies en de rijksoverheid. Ze helpt organisaties bij diversiteit- en inclusievraagstukken en bij het maken en uitvoeren van inclusief beleid. April is vooral bekend als expert en inspirator op gebied van het VN-verdrag Handicap. In Nederland is het nog lang niet altijd vanzelfsprekend dat mensen met een beperking gelijkwaardig kunnen deelnemen. Dit werkt kansenongelijkheid in de hand en is een verspilling van potentieel. April is naast adviseur voor BMC ook gemeenteraadslid in Nijmegen. Ook is ze ervaringsdeskundige als het gaat om inclusie, omdat ze vanwege een spierziekte in een rolstoel zit.