Lokale regie op nieuwkomers biedt kansen - Vijf overweging om mee te nemen in coalitieonderhandelingen

Met de inwerkingtreding van de Spreidingswet is de opgave voor gemeenten ten aanzien van de opvang en huisvesting van asielzoekers en statushouders expliciet en bindend geworden. De uitvoering van deze taak raakt direct aan belangrijke lokale beleidsterreinen, waaronder de woningmarkt, leefbaarheid, participatie en de bestuurlijke regie.

Na de komende gemeenteraadsverkiezingen starten de coalitieonderhandelingen. Dit biedt een belangrijk momentum voor partijen om de strategische uitgangspunten voor de opvang en huisvesting van nieuwkomers vast te stellen. Door proactief een visie en richting te bepalen, neemt het nieuwe college direct het eigenaarschap van dit dossier. Het stellen van duidelijke kaders tijdens de formatie stelt het college in staat om de aanpak van opvangvraagstukken vanuit de eigen regie vorm te geven en de koers te bepalen. Dit thema vraagt ook om de bewuste betrokkenheid van de burgemeester.

In dit artikel bieden wij u inzicht in de strategische opgave voor gemeenten, de cruciale rol van het college en de relevante aandachtspunten voor het coalitieakkoord. Aansluitend lichten we toe hoe BMC gemeenten effectief ondersteunt bij het vormgeven van deze beleidsuitdaging.

Hoe werkt de spreidingswet? 

De Spreidingswet verdeelt de asielopgave over alle gemeenten op basis van inwoneraantal en welvaartsniveau. Het Rijk bepaalt elke twee jaar de totale benodigde capaciteit en vertaalt dit naar een opgave per provincie, waar aan de provinciale regietafels (PRT) afspraken over de verdeling worden gemaakt. Levert dit onderlinge overleg in totaal onvoldoende plekken op, dan wijst de minister het aantal te realiseren plekken per gemeente aan via een verdeelbesluit.

Politieke en maatschappelijke gevoeligheid

De besluitvorming over opvanglocaties leidt in diverse gemeenten tot maatschappelijke discussie en onrust. Dit proces wordt beïnvloed door uiteenlopende sentimenten en de complexiteit van de materie. Uit onderzoek van RTV Noord en RTL Nieuws blijkt dat een deel van de gemeenten (circa een derde in voorgaande jaren) geen asielzoekers heeft opgevangen, wat de verschillen in lokale invulling aantoont. Tegelijkertijd biedt opvang ook economische en maatschappelijke kansen. Volgens de Rijksoverheid kan een opvanglocatie bijvoorbeeld bijdragen aan extra werkgelegenheid (een AZC van 400 bewoners kan circa 20 banen creëren) en omzet voor de lokale middenstand. Gemeenten tonen aan dat een inclusieve aanpak kansen biedt voor zowel nieuwe als huidige inwoners. Arnhem creëert bijvoorbeeld met 1.700 langdurige opvangplekken kansen, mede doordat het COA partner is in Connect (de Rozet), waar onder andere sociaal ondernemer A Beautiful Mess is gevestigd. (Zie NOS-bericht over Arnhem). Ook is er in Oss al langer ervaring met gemengde opvang van asielzoekers en ontheemden uit Oekraïne in bijvoorbeeld een oud kantoorpand. Het voorbeeld van 'Thuis in Oss' laat zien dat gemengde opvang mogelijk is en mensen mogelijkheden biedt. (Lees meer in het artikel over het opvangproject in Oss).

De rol van het college

Strategisch kader en eigenaarschap
Opvang en huisvesting zijn primair een bevoegdheid van het voltallige college en niet langer een exclusieve taak van de burgemeester. Dit vraagt om een verschuiving van crisismanagement naar een breder lokaal beleid. Juist het coalitieakkoord biedt de mogelijkheid deze samenhang te verankeren. Door de opgave integraal te verbinden met bijvoorbeeld volkshuisvesting en het sociaal domein, creëert u ‘koppelkansen’ en versterkt u de positie van de gemeente richting het Rijk.

Het dossier vraagt om een actieve bestuurlijke regie en een aanpak waarin het college het gesprek aangaat met inwoners en omwonenden om zo tot gezamenlijk gedragen oplossingen te komen. Gelijkwaardige samenwerking en inbreng, waarbij de inbreng van inwoners en omwonenden wordt gehoord bij het zoeken naar oplossingen, en het tijdig creëren van draagvlak met de omgeving en de gemeenteraad zijn hierbij essentieel. Daarnaast is samenwerking op regionaal en interbestuurlijk niveau met partijen zoals het COA noodzakelijk. Door proactief te sturen en de impact op wijken en de woningmarkt te overzien, benut het college de kansen die dit complexe onderwerp biedt voor de gemeenschap.

De wens voor meer regie wordt in vrijwel alle gemeenten gevoeld, zo bleek bij de VNG. In 2024 werden twee resoluties met overweldigende meerderheid aangenomen om de Spreidingswet niet in te trekken, zolang de asielketen niet op orde is. Vanuit dat vertrekpunt publiceerde de VNG recent een doorkijk naar een wenselijke situatie waarbij omvang, huisvesting en participatie samenhangend vorm krijgen. Dit biedt lokaal ook aanknopingspunten.
 

Van verplichting naar koppelkansen

Met deze benadering vanuit de VNG in het achterhoofd kan bij de collegevorming een verdere vertaalslag gemaakt worden wat dat voor de lokale situatie betekent. Doel van de Spreidingswet was tot een regionale verdeling van de opgave te komen, waarbij iedere gemeente hier een verantwoordelijkheid draagt, maar onderling afstemt en mogelijk uitwisselt tussen verschillende doelgroepen. Daarbij vraagt de ontwikkeling van een locatie om ruimte en afstemming met de omgeving. Door bijhorende financiering, biedt de ontwikkeling ook kansen voor transformatie van kantoren naar woonbestemming. Bovendien kan dubbelgebruik (bijvoorbeeld voor medische ondersteuning of activiteitenruimtes) voor de buurt bijdragen aan verbinding en draagvlak. Door asielzoekers goed te begeleiden naar werk en afspraken met COA te maken over het behouden van asielzoekers in de gemeente als zij status krijgen, versterkt dat de lokale arbeidsmarkt. Met een inkomen valt ook meer te besteden en komt dat ten goede aan de lokale economie. In kleinere gemeenschappen kan een gezinslocatie bijdragen aan het openhouden van de school.

Belangrijke regelingen voor 2026

• Type kosten: Opvangplekken
• Bron: Gemeentefonds / COA
• Kenmerk: Maandelijks bedrag per plek
   
• ​​Type kosten: Onderwijs
• Bron: OHBA-regeling
• Kenmerk: Op aanvraag bij uitbreiding
   
• Type kosten: Hotelopvang (per 1 juli ‘26 doelgroep-flexibele regeling)
• Bron: HAR+ Regeling
• Kenmerk: Eenmalig bedrag per persoon
   
• Type kosten: Stimuleringsregeling Flex- en Transformatie- woningen (SFT)
• Bron: Rijksoverheid
• Kenmerk: Bedrag van 14.000 per woning en 6.000 voor begeleiding, indien minimaal 30% voor statushouders of Oekraïense ontheemden is bestemd
   
• Type kosten: Doorstroomlocaties
• Bron: Rijksoverheid
• Kenmerk: Vergoeding van transformatiekosten en bedrag per statushouder per dag tot drie jaar.

Vijf overwegingen voor opname in het coalitieakkoord

Gemeenten met een duidelijk eigen plan kunnen sneller inspelen op ontwikkelingen of subsidiemogelijkheden. De coalitieonderhandelingen vormen een belangrijk moment om de regie te pakken door het stellen van slimme kaders. Hierbij verschuift de focus van de vraag of men opvangt naar hoe de opvang wordt ingezet voor de gemeente. Dit maakt het mogelijk de vijf strategische dilemma’s tijdens de formatie te behandelen:

1. Strategische ambitie en draagvlak: hoe formuleert u de taakstelling in het akkoord? Kiest u voor een minimale invulling, of voor een ambitie die ruimte biedt voor eigen voorwaarden? Wij ondersteunen u bij het vinden van de balans tussen noodzaak en lokaal draagvlak.

2. Locatie als kansenmotor: wordt een locatie gezien als uitsluitend een opvangplek, of als vliegwiel voor woningbouw in een nieuwe wijk? Het vastleggen van randvoorwaarden voor tijdelijkheid versus vastigheid bevordert de betrokkenheid van omwonenden en de raad. Wat zijn de lokale voordelen? BMC helpt bij locatieonderzoek en het begeleiden van participatietrajecten om draagvlak te vergroten. Hier worden de koppelkansen toegelicht.

3. Regionale samenwerking en lokale regie: samenwerking met de regio, het COA en corporaties vergroot de slagkracht. Welke bijdrage en wederzijdse afspraken zijn nodig? Maak expliciet wat de gemeente brengt en haalt uit de regionale afstemming. Wij ontzorgen van asielzoekerscentrum tot zelfstandigheid. Meer lezen over samenwerken in de regio? Dat kan hier.

4. Investering in de toekomst: opvang is een uitgave, maar biedt ook 'koppelkansen'. Kan de opgave zo worden geformuleerd dat deze bijdraagt aan oplossingen voor de vergrijzing, het onderwijs of de krapte op de arbeidsmarkt? Zie bijvoorbeeld de best practices over de doorstroomlocaties.

5. Bestuurlijke stabiliteit en kaders: Tegenvallers, bijvoorbeeld financiële en maatschappelijke onrust, zijn aspecten die aandacht vereisen. Bieden de kaders voor financiering en monitoring voldoende robuustheid om de uitvoering te waarborgen? Lees de 7 tips!

Van eigenaarschap naar regie bij de opvangopgave

Voor het nieuwe college van burgemeester en wethouders ligt er een duidelijke opgave op het gebied van opvang van asielzoekers en statushouders: tijdig kaders vaststellen, regie voeren, verbinden met gemeentelijke opgaven en draagvlak verzekeren. Door in het coalitieakkoord richting te geven, voorkomt u dat dit dossier tot maatschappelijke onrust of politieke druk leidt. De opvangopgave gaat verder dan een louter logistieke opdracht: het is een bestuurlijke en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het vereist een strategische blik, bestuurlijke regie en een integrale benadering die wonen, werken, leefbaarheid, participatie en integratie met elkaar verbindt.

Als BMC staan we klaar om met u deze opgave vorm te geven, zodat uw gemeente eigenaar wordt en blijft. Neem contact met ons op voor een oriënterend gesprek: samen naar beter.