Van machteloosheid naar medemenselijkheid brengt regie terug bij bewoners

Door Anita Keita

De laatste tijd voel ik de spanning in Nieuwegein, de gemeente waar ik werk. Het steekincident daar, ver weg van mijn eigen woonbuurt en toch dichtbij, raakte me persoonlijk. Het confronteert me met de vraag hoe we als samenleving omgaan met onbegrepen gedrag, een term die de lading niet dekt, maar wel de onzekerheid benadrukt. Ik ben Managing Consultant bij BMC en begeleid gemeenten, waaronder Nieuwegein, in het ingewikkelde proces van gemeenschapsversterkend werken. En daarnaast ben ik, net als u, ook gewoon buurtbewoner.

En die persoonlijke blik is mijn allergrootste drijfveer. Mijn beste vriendin leeft al jaren met de dreiging en de gevolgen van psychoses. Ik ken uit eigen ervaring de momenten van onzekerheid, de persoonlijke verlegenheid en het ongemak in het contact, zeker in de beginfase. Hoe ga je om met iets wat je niet goed begrijpt? Dit gevoel van machteloosheid, van niet weten hoe te handelen, is precies de kern van het probleem dat ik keer op keer in de wijken tegenkom.

De onzichtbare muur van angst

Mijn collega Hans Reinder beschreef in zijn blog al hoe het kokerdenken tussen instanties de integrale aanpak belemmert. De politie, de GGZ, de gemeente: iedereen bezit een cruciaal puzzelstukje, maar niemand legt de totale puzzel.

Mijn eigen ervaring leert me dat er een aanvullend, minstens even groot probleem is, de kloof tussen de systemen en de buurtbewoners zelf. We verwachten dat mensen met onbegrepen gedrag thuis wonen, in de buurt. In dit samenleven met ‘de ander’ worden buurtbewoners door instanties nauwelijks ondersteund. 

In wijken waar de problematiek zich vaak concentreert, zie je dat het ongemak van omwonenden leidt tot vermijding en stigmatisering. Professionals kijken naar casuïstiek en dossiers, maar betrekken de ervaringen en bijdrage van de buurtbewoners, of de mensen met het ‘niet-pluis’-gevoel, te weinig bij de aanpak.

Belemmeringen zijn privacy, focus op de problemen én de bescherming van de individuele client en uitgaan van de eigen professionele deskundigheid. Dit leidt tot mijn hamvraag: Hoe helpen we buurtbewoners om de stap te maken van onmacht naar vertrouwen?

De omslag in Nieuwegein 

Hier ligt voor mij de sleutel: de ander definieert ons mens-zijn. Samenleven vraagt om actie en een helder, bestuurlijk opdrachtgeverschap van gemeenten. De oplossing start niet bij de hulpverlener, maar bij de inwoner.

Met Petra van der Horst, expert in onbegrepen gedrag en ervaringsdeskundigheid, werk ik dit jaar met buurtbewoners in twee wijken in Nieuwegein, met de burgemeester als bestuurlijk opdrachtgever. Onze aanpak is simpel en krachtig. In plaats van een oplossing op te leggen, nodigen we inwoners uit om zélf aan tafel te komen. Ze praten samen over hoe ze willen samenleven met hun kwetsbare buurtgenoten en ontwikkelen vervolgens een eigen plan over wat zij zelf kunnen doen en welke ondersteuning ze nodig hebben. Zij zijn immers de experts van hun leefomgeving.

Ik herinner me een casus van afgelopen jaar. Een volwassen man die die een beroep deed op een GGZ hulpverlener en samenwoonde met een broer, een zus en diens hond. Met die broer en zus leek ook van alles aan de hand. De professionals hadden discussie of ze zich alleen op de man moesten richten die hen had ingeschakeld of dat ze ook de broer en zus moesten betrekken en begeleiden. Niemand had oog voor de buurman, die wekelijks soep bleek te brengen aan deze mensen, omdat hij bezorgd was en een oogje in het zeil hield. Ze kenden elkaar van het uitlaten van de hond. De buurman had een signaalgroep met andere bewoners in het complex gevormd. Hoe zou u zich voelen als u deze buurman was en niet bevraagd, gewaardeerd en betrokken zou worden?

Mijn persoonlijke ervaring met mijn vriendin toont het belang van zo’n steun- en signaalgroep in de buurt. Deze groepen, gevormd door buurtbewoners zélf, dragen bij aan een vroegtijdige signalering en hebben de potentie van het bieden van een sociaal vangnet.

Bescheiden impact, duurzaam resultaat

Het is hard werken, en het vraagt moed van de inwoners om het gesprek aan te gaan. Maar zonder buurtbewoners lukt zelfstandig wonen in de wijk vanuit de GGZ niet. Het is hoog tijd dat instanties de buurt hierin leren ondersteunen: van onmacht naar gedeelde verantwoordelijkheid.

Natuurlijk blijft onbegrepen gedrag een complex, maatschappelijk vraagstuk dat om een integrale aanpak vraagt. Wij weten dat wij niet de totale oplossing hebben, maar door de praktijk van de buurt te versterken dragen we bij aan een nieuwe, menselijke balans in de wijken. Het gaat over het samenleven en de veiligheid in de eigen buurt. Het biedt een wenkend perspectief waarbij buurtbewoners de regie en een stem krijgen. Dat is de essentiële stap naar een duurzame, veilige en menselijke wijk.

Persoonlijke noot

Deze blog is een persoonlijke reflectie op mijn werk en mijn drijfveer. Ik ben ervan overtuigd dat onze rol belangrijk is in het leggen van de verbinding tussen de formele systemen (gemeenten, zorg) en de leefwereld van de buurtbewoners, om zo regie en vertrouwen terug te geven aan de inwoners.