Regie als sleutel voor succesvolle samenwerking bij onbegrepen gedrag

Door Hans-Reinder Menkveld

 

In mijn 25 jaar bij de reclassering, en forensische zorg, bij de politie, in psychiatrische klinieken en voor diverse gemeenten heb ik de complexe materie rondom personen met onbegrepen gedrag van dichtbij meegemaakt. Mijn ervaring leert me één pijnlijk patroon: iedereen bezit een cruciaal puzzelstukje, maar niemand legt de totale puzzel. Mijn collega Manon Helmich vertelde jullie twee weken geleden al hoe complex het systeem is georganiseerd. In dit blog ga ik daar verder op in. 

Kijkend door onze eigen, gespecialiseerde bril en expertise, missen we het grote geheel.

• De politie handelt een E33-melding af en vraagt zich af waarom de GGZ niet ingrijpt. Een politiecel lost niets op.

• De gemeente ontvangt een overlastmelding, maar mist de middelen om échte verandering teweeg te brengen.

• De GGZ bestempelt deze personen als 'onbehandelbaar', dus een opname dient geen behandeldoel meer.

• De woningbouwvereniging stuurt een gedragsaanwijzing, in de hoop dat het tijdelijk rustig wordt.

Iedere instantie, van Justitie tot bemoeizorg en de buren, kijkt door een unieke, maar helaas te beperkte lens. We hebben de beste intenties. Toch is het onredelijk om van de politie een diepgravend zorgplan te verwachten, net zoals het onredelijk is om van een zorgverlener te verwachten dat hij optreedt bij een acuut veiligheidsrisico.

 

Het gevaar van 'kokerdenken'

Het centrale probleem ligt niet bij een gebrek aan kennis, maar bij een gebrek aan integrale regie. We werken 'verkokerd' en dat leidt tot interventies die elkaar kruisen. Als onderzoeker van ernstige incidenten leg ik achteraf de vinger precies op de zere plek: alle stukjes lagen op tafel, maar ze kwamen niet samen.

Denk aan het schrijnende voorbeeld waarbij de politie een crimineel netwerk in beeld had, terwijl Jeugdzorg puur focuste op de relatie tussen moeder en zoon. Twee waarheden, maar door het gebrek aan integrale regie kruisten de interventies elkaar in plaats van dat ze elkaar versterkten.

Of de pijnlijke realiteit die mijn tijd bij de reclassering mij liet inzien: dat we soms dachten 'we moeten wachten op een volgend delict, want dan konden wij weer vanuit strafrechtelijk kader verder met een cliënt. In dat 'pappen en nathouden' schuilt het grootste risico. Het probleem escaleert juist door deze toevalligheden en het gebrek aan overzicht.

 

Denken in risico’s, werken met scenario’s

We kunnen organisaties niet vragen werk te doen waarvoor ze niet opgeleid zijn. Wel kunnen we vragen om, met respect voor ieders expertise, bij te dragen aan een deel van de oplossing. De sleutel ligt in het centraal stellen van één opgave waar alle partners aan bijdragen, in plaats van vast te houden aan het eigen, beperkte mandaat.

Dit vraagt om gerichte actie:

1. Risicogericht denken: de risico’s die de ene partij ziet en de andere mist, en de interventiemogelijkheden van de verschillende partijen, moeten naast elkaar op tafel komen.

2. Scenariowerk: alle mogelijke opties bespreek en overweeg je samen. Jeugdzorg overweegt een OTS, de burgemeester een huisuitzetting, de reclassering een terugzending van toezicht. Zet die opties naast elkaar en bespreek ze.

 

De Wet WAMS: tijd om regie te pakken

Dit alles vraagt om regie. Iemand die integraal kijkt en het proces leidt. Ik zie gelukkig functies als adviseur zorg en veiligheid en procesregisseurs als paddenstoelen uit de grond schieten. Dat is een goede ontwikkeling. Maar 'Ieder voor zich en de procesregisseur voor ons allen' is niet genoeg. De regisseur moet de tools en de medewerking van partners krijgen.

De Wet aanpak meervoudige problematiek (WAMS) geeft gemeenten expliciet een verantwoordelijkheid voor een integrale en gecoördineerde aanpak. Het gaat in de kern over regie voeren. Gemeenten hebben een enorme rol, maar ze kunnen het niet alleen.

De complexiteit van het probleem eist partijen die de verschillende disciplines kennen. Organisaties die overstijgend denken en de rol van verbinder in het systeem oppakken. De Wet WAMS zet de deur open voor deze integrale regie, maar de organisatie en implementatie ervan blijven maatwerk.

 

Luister naar de onzekerheid

Er moet meer aandacht zijn voor het delen van onderbuikgevoelens van professionals. Die lastige buurman, die zorgmijder... bij omstanders en betrokkenen was er vaak al een zeker gevoel dat het fout kon gaan. Met een goede procesregisseur die het netwerk onderhoudt, ontstaat er voldoende vertrouwen om ook deze gevoelens, twijfels en onzekerheden te delen.

Daar ligt de omslag: omdenken van beperkingen naar mogelijkheden. Ieder perspectief is waar en waardevol. We moeten stoppen met naar elkaar wijzen. De oplossing pakt het systeemprobleem aan: het is een gezamenlijk project van alle partijen, gestuurd door iemand die zorgt voor een 'goede flow' in dat netwerk.

 

Persoonlijk noot

Vanuit mijn dagelijkse werk is het mijn persoonlijke overtuiging dat wij niet de pretentie hebben 'de' oplossing in handen te hebben. Wat wij wél doen, is actief de mouwen opstropen, onze expertise inzetten en, cruciaal, de verbinding leggen. Onze rol ligt in het dichten van de kloof tussen de verschillende systemen (Justitie, Zorg, Gemeente) en de leefwereld van inwoners.