Grip op de Spreidingswet: klimmen of sturen op de interventieladder?

De interventieladder uit de Wet revitalisering generiek toezicht (Wet RGT) klinkt als een technisch-juridisch begrip, maar wordt in de praktijk actief ingezet. Het Rijk gebruikt de interventieladder om te beoordelen of gemeenten hun wettelijke taken goed uitvoeren. Bijvoorbeeld de uitvoering van de opvangtaak vanuit de Spreidingswet. Het Rijk gaat over tot handhaving wanneer dit niet zo is. BMC ondersteunt gemeenten die hiermee te maken hebben. We helpen ze om op tijd de juiste bestuurlijke stappen te zetten om verdere escalatie op de interventieladder te voorkomen en zo de regie in eigen hand te houden.

De interventieladder uit de Wet RGT kent zes fases:

• Fase 1 en 2: het Rijk signaleert achterstand in de opvang van asielzoekers, vraagt informatie op en geeft de gemeente de ruimte om uit te leggen welke stappen er worden gezet om de opvang daadwerkelijk te realiseren. De gemeente staat onder (beperkt) bestuurlijk toezicht.

• Fase 3 (het kantelpunt): het Rijk zet actiever toezicht in met dwingende afspraken, strakke mijlpalen en intensieve monitoring. De gemeente behoudt vooralsnog regie op het dossier. 

• Fase 4, 5 en 6: juridische interventie. Na een formele vooraankondiging (fase 4 – formele juridische waarschuwing) en een laatste hersteltermijn (fase 5 – formeel besluit indeplaatsstelling) kan het Rijk in fase 6 daadwerkelijk in de plaats treden van het gemeentebestuur (indeplaatsstelling). Dit betekent dat de toezichthouder besluiten neemt over de opvang, locaties aanwijst, vergunningen verleent buiten de raad om en kosten verhaalt op de gemeente.

Hoe hoger een gemeente op de interventieladder komt, hoe kleiner de lokale sturingsruimte wordt. In fase 1 of 2 kunt u de opgave om asielzoekers op te vangen lokaal vormgeven, de raad betrekken, inwoners meenemen en sturen op een passende oplossing onder beperkt bestuurlijk toezicht. In fase 3 is er actief toezicht, maar u heeft nog steeds eigen regie. In verdere fases verliest u meer en meer de regie op dit dossier. In fase 6 neemt het Rijk alle bevoegdheden op het dossier over en wordt u als gemeente uiteindelijk verantwoordelijk gesteld voor de betaling van de kosten voor de opvang.

Van wettekst naar handelingsperspectief

Inmiddels bevinden 24 gemeenten zich al in fase 3 van de interventieladder. In de praktijk vraagt dit dus om continue alertheid en scherpte: hoe behouden college en raad de regie over de opvanglocatie, schaal en inpassing en voorkomen ze dat de volgende fases van de interventieladder in werking treden? BMC ondersteunt gemeenten die zich in deze situatie bevinden. Hierbij kijken we verder dan de juridische wettekst. We vertalen de interventieladder naar een concreet handelingsperspectief voor bestuur en organisatie.

Een van de gemeenten die we actief ondersteunen, bevindt zich in fase 2 van de interventieladder. Het Rijk stelde vast dat de opvangopgave nog niet was gerealiseerd en vroeg om opheldering en concrete voortgang. De druk nam toe, met het dreigende vooruitzicht van opschaling naar fase 3 (actief toezicht). En daarmee werd het vraagstuk ineens veel meer dan een juridische exercitie. Voor deze gemeente hebben we het coalitieakkoord juridisch en bestuurlijk ontleed, en de hieruit voortkomende risico's en uitdagingen blootgelegd. Daarnaast hebben we de formele rollen en verantwoordelijkheden van zowel het college als de gemeenteraad binnen de Wet RGT geduid en voorzien van een handelingsperspectief. Denk aan de uitwerking van scenario's (hoe gaan we opvang realiseren, op welke schaalgrootte en waar) en het opstellen van een bestuursopdracht. Deze bevat niet alleen de uitgewerkte scenario’s, maar ook wat er op de korte termijn concreet en meetbaar gaat gebeuren. Zo zorgen we ervoor dat de toezichthouder ziet dat de aanpak geen papieren tijger is, maar resultaten oplevert en werkt.

Met onze aanpak doorbreken we de ‘stille verlamming’ en ontstaat er ruimte voor actie. Dit voorkomt een schadelijke bestuurlijke botsing met zowel de gemeenteraad als het Rijk, waardoor de regie over opvang, locatie en schaal in lokale handen blijft. Ook worden juridische en financiële valkuilen tijdig ontmanteld, zodat het lokale beleid niet in de praktijk strandt. 

Hoe blijft u als gemeente aan het roer?

De interventieladder is niet alleen een instrument waarmee het Rijk beoordeelt of een gemeente haar taak naar behoren uitvoert. Voor gemeenten kan het juist ook een hulpmiddel zijn om vooruit te kijken en de opvang van asielzoekers uiteindelijk wél te realiseren. Wat moet en kunt u als gemeente vandaag organiseren om morgen zelf aan het roer te blijven? Daarvoor zijn parate kennis, bestuurlijke scherpte en het vermogen om een ingewikkeld vraagstuk om te zetten in concrete stappen onontbeerlijk. Wilt u aan het roer blijven en voorkomen dat u verder escaleert op de interventieladder? Dan kunt u de volgende concrete acties ondernemen:

1. Stuur op aantoonbare procesvoortgang, niet alleen op een eindresultaat
   Het Rijk straft een tussentijdse score van '0 gerealiseerde plekken' in fase 2 niet direct af, mits er aantoonbare progressie is. Zorg daarom voor vastgestelde college- en/of raadsbesluiten over zoekgebieden, afgeronde locatie- en haalbaarheidsstudies, of actieve afstemming met grondeigenaren en het COA. Laat zien dat het proces onomkeerbaar loopt.

2. Hanteer een heldere tweestappenroute in de besluitvorming
   De Wet RGT bepaalt dat de gemeenteraad een besluit moet nemen over een Plan van Aanpak dat het college opstelt. Het is dan ook zaak dat dit plan van aanpak in fase 3 van de interventieladder door de gemeenteraad wordt vastgesteld. Het ontbreken van een goedgekeurd plan geldt voor de toezichthouder als een weigering tot medewerking. Dit kan leiden tot directe escalatie naar fase 4. Daarom doet u er goed aan het inhoudelijke plan van aanpak eerst ter bespreking en kennisname voor te leggen aan de raad om het krachtenveld te peilen. De noodzakelijke ruimtelijke en financiële besluiten legt u in een tweede stap ter besluitvorming aan. Zo borgt u de formele rol van de raad én de bestuurlijke rust.

3. Richt een domeinoverstijgende ambtelijke projectgroep op
   De uitwerking van opvang- en huisvestingsopgaven raakt binnen de ambtelijke organisatie vele afdelingen. Het is dan ook van belang dat betrokken domeinen en functionarissen vanaf dag één gezamenlijk aan tafel zitten. Alleen met een integrale ambtelijke voorbereiding richting college en gemeenteraad voorkomt u dat de uitvoering later alsnog stagneert en escalatie op de interventieladder alsnog plaatsvindt.

Meer weten?

Bent u benieuwd naar de impact van de interventieladder op de realisatie van de Spreidingswet in uw gemeente? Wilt u voorkomen dat toenemende druk van het Rijk leidt tot steeds minder lokale speelruimte? BMC denkt graag met u mee. Neem voor meer informatie of een vrijblijvend gesprek contact op met Berien Bakker (managing consultant, ervaring met handelen in complexiteit) en Marieke Tetteroo (managing consultant, aandachtsgebied asiel en migratie).