13 nov. 2026
Lokaal leren samenwerken, regionaal slim schakelen
Nu dat overal in Nederland coalities zijn gesmeed en men inmiddels op stoom raakt, doken Nathan Stukker, partner Politiek & Bestuur, en Luuk van de Ven, manager Politiek & Bestuur, samen met hun BMC-collega’s Dirk-Jan Stoffer en Viviënne Wesselink in de raads- en coalitieakkoorden. Twee zaken springen er voor hen bovenuit: de focus op samenwerking en de financiële realiteitszin. De regio is daarbij belangrijker dan ooit als dé plek om samen resultaat te boeken.
Het onderzoek van BMC richt zich op raads- en coalitieakkoorden in alle provincies, met aandacht voor stedelijke en landelijke gebieden. De dwarsdoorsnede van Nederlands lokaal bestuur laat zien dat gemeenten overal met vergelijkbare uitdagingen worstelen. ‘De druk op het lokaal bestuur is groot, zowel vanuit de landelijke politiek als vanuit de eigen directe samenleving’, stelt Stukker. ‘Gemeenten staan voor forse opgaven op het gebied van wonen, stikstof, energie, en asiel, waarbij belangen en doelen elkaar vaak bijten. Kun je er als landelijke gemeente voor zorgen dat economische ontwikkeling en natuurontwikkeling hand in hand gaan? Kun je als gemeente toch bijdragen aan de energietransitie als je te maken hebt met een overvol stroomnet? En, als je als gemeente gaat bouwen: voor welke doelgroep doe je dat dan, en voor welke niet? Dat soort afwegingen maakt lokaal bestuur anno 2026 behoorlijk complex.’
Bestuurscultuur: tijd van dichtgetimmerde, gesloten coalitieakkoorden is voorbij
Op zoek naar een constructieve aanpak kiezen opvallend veel gemeenten dezelfde oplossingsrichting. Of het nu gaat om het fysieke domein, het sociaal domein of de financiën: gemeenten door heel Nederland – van Urk tot Borsele en van Alkmaar tot Dinkelland - focussen in woord en daad sterk op samenwerking. Het blijkt uit de titels van de akkoorden waarin woorden als Samen, Vooruit, Vertrouwen en Dichtbij domineren. Het blijkt ook uit de vorm waarin de meeste akkoorden gegoten zijn. ‘De tijd van dichtgetimmerde coalitieakkoorden is voorbij’, zegt Luuk van de Ven. ‘Er zijn meer open coalitieakkoorden waarbij het gemeentebestuur benadrukt dat zij op hoofdlijnen wil besturen en ruimte wil laten voor de samenleving.’
Versnipperde gemeenteraden, pluriforme colleges
Volgens Van de Ven zijn er meerdere redenen voor deze ‘gedeelde bestuurscultuur’. Een deel van de verklaring is electoraal van aard: ‘Er zijn steeds meer versnipperde gemeenteraden, met tal van partijen die ieder hun plek opeisen. Dit heeft vaak ook geleid tot pluriforme colleges met wethouders van relatief veel verschillende partijen. Die politieke realiteit vraagt van iedereen die verantwoordelijkheid draagt om samenwerking, om afstemming en bouwen aan vertrouwen.’
De complexe opgaven waar gemeenten voor staan vragen daarnaast ook nog eens om goede samenwerking over de gemeentegrenzen heen, zegt Stukker. ‘Opgaven worden steeds vaker bovenlokaal en regionaal geregeld. De regio is mede door de landelijke overheid in veel gevallen het niveau waar je op schakelt. Voor zaken als woningbouw, het tegengaan van netcongestie of het versterken van de sociale basis moet je als gemeente vaak nauw samenwerken met buurgemeenten en hun inwoners.’
Flinke verschillen in aanpak en ambities woningbouw
Woningbouw is zo’n opgave waarbij gemeenten vaak noodgedwongen over de eigen grens kijken. Het onderzoek van BMC laat zien dat woningbouw in vrijwel elk akkoord topprioriteit is. Wel verschilt de aanpak sterk tussen stedelijke en landelijke gebieden. Zo wil Assen een sprong maken met 750 woningen per jaar, ondanks uitdagingen rond stikstof en netcongestie. Meierijstad mikt zelfs op 10.000 nieuwe woningen tot 2040. Nissewaard profileert zich nadrukkelijk als 'New Town' en trekt samen met andere groeikernen op om de enorme vervangingsopgave in de woningbouw en infrastructuur aan te pakken. In landelijkere gemeenten zoals Dinkelland, West Maas en Waal en Tubbergen is de focus specifieker en is de lokale behoefte volledig leidend. Er wordt bijvoorbeeld gebouwd voor eigen jeugd of geïnvesteerd in doorstroming van ouderen via kangoeroewoningen en hofjes. Collega’s Luiten Plekker en Karin van Duuren nemen u mee in hoe de nieuwe kabinetsplannen onverwachte openingen bieden die u helpen lokale ambities waar te maken.>>
Sociaal domein: vlucht naar preventie en 'noaberschap'
De akkoorden laten ook zien dat de kosten in het sociaal domein en de jeugdzorg zwaar op de begrotingen drukken. De oplossing van gemeenten is, ook hier, opvallend unaniem: een verschuiving naar preventie en het versterken van de sociale basis, bijvoorbeeld in de vorm van sterke, lokale wijkteams, vroegsignalering en 'noaberschap'. Stukker juicht deze ontwikkeling toe, maar plaatst ook een kanttekening. ‘Het is een goede zaak als mensen zich meer onderdeel voelen van hun buurt en wijk en als gemeenten mensen eerder en dichter bij huis hulp bieden. Daarmee kun je inderdaad veel problemen voorkomen. Maar het lost niet alles op. Soms is er gewoon specialistische hulp nodig.’ Collega’s Anita Keita en Heleen Rijnkels bieden u twee praktische instrumenten; met de Handreiking Inloopvoorzieningen sociaal en gezond en de zelfscan AZWA Inloopvoorzieningen heeft u tools in handen om stap voor stap een sterke sociale basis neer te zetten.
Financiële realiteitszin: niet alles kan meer
Wat Stukker en Van de Ven ook opviel in de onderzochte documenten is de financiële realiteitszin. Gemeenten maken pas op de plaats omdat ze zien dat de kosten stijgen en de bijdragen vanuit het Rijk structureel lager worden. Sommige gemeenten waarschuwen expliciet voor bezuinigingen. Van de Ven is blij met deze duidelijkheid en eerlijkheid. Het sluit aan bij het beeld van zijn collega Erwin Ormel over de gemeentefinanciën. Het financiële perspectief van gemeenten is volgens hem somberder dan velen denken. De positieve jaarcijfers over 2025 maskeren de financiële uitdagingen waar gemeenten de komende jaren voor staan.
Beperkingen koppelen aan uitvoeringskracht
Van de Ven vindt dat veel gemeenten hun financiële beperkingen nog nadrukkelijker kunnen koppelen aan hun uitvoeringskracht en, in vervolg hierop, aan de manier waarop ze de lokale en regionale samenwerking hebben ingericht. ‘Het begint voor iedere gemeente met een simpele vraag: heb je voldoende middelen om je ambities te realiseren? En, als die niet toereikend zijn: kun je als gemeente je uitvoeringskracht eventueel vergroten door krachten slimmer te bundelen met andere gemeenten en andere organisaties? Kun je grensoverschrijdende opgaven op het gebied van woningbouw, zorg en energietransitie beter organiseren of beter op elkaar afstemmen?’
Lokale driehoek als basis voor bestuurlijke samenwerking
Daarmee zijn we terug bij een belangrijke opbrengst van het onderzoek naar de coalitieakkoorden: de focus op samenwerking. Stukker heeft hier nog een gericht advies richting 2027 en verder. ‘Succesvolle lokale samenwerking begint, zo is mijn ervaring, in de driehoek burgemeester, gemeentesecretaris en griffier. Zij kunnen als geen ander zorgen voor een goed samenspel tussen raad, college en ambtelijke organisatie. Als de samenwerking in de driehoek goed is, heeft dit per definitie ook een positief effect op de samenwerking op lokaal én regionaal niveau. Ik zou alle gemeenten daarom adviseren om te investeren in deze ‘cockpit’ van het lokale bestuur. Het is dé plek om spanningen te signaleren, rollen te verduidelijken en de bestuurlijke samenwerking te versterken.’
Meer weten over hoe wij u kunnen ondersteunen?
