Is klein ook krachtig bij grote opgaven?

Wat kleine gemeenten missen in schaal, winnen ze in slagkracht. Dat stelt de K80, het platform van gemeenten met 25.000 inwoners of minder. Niet voor niets luidt het motto van het platform ‘De kracht van klein’. Kleine gemeenten staan dicht bij inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Zo kunnen zij sneller schakelen en initiatieven ondersteunen die bijdragen aan oplossingen voor grote maatschappelijke opgaven, zoals woningbouw, klimaat en leefbaarheid. Daarmee vervullen zij een onmisbare rol binnen het lokale bestuur in Nederland.

Maar hoe krijgt die ‘kracht van klein’ concreet vorm in de praktijk? Adviesbureau BMC ging hierover in gesprek met zes burgemeesters, verdeeld over drie dubbelinterviews. Welke factoren dragen bij aan succes, en waar liggen de zorgen? In het derde en laatste interview delen Gerben Dijksterhuis (burgemeester van Borsele, 23.185 inwoners) en Aart-Jan Moerkerke (burgemeester van Moerdijk, 38.273 inwoners) hun ervaringen en inzichten.

vlnr: Aart-Jan Moerkerke, burgemeester Moerdijk, Gerben Dijksterhuis, burgemeester Borsele

Hoewel ze verschillen in omvang hebben Borsele en Moerdijk twee belangrijke eigenschappen gemeen: ze bestaan uit een groot aantal kernen – respectievelijk 15 en 11 – en hebben als kleinere gemeente een groot aantal complexe nationale opgaven. Vooral die op het gebied van energie springen eruit. Borsele onder andere als zoeklocatie van de opwekking van kernenergie, Moerdijk als plek voor de toekomstbestendigheid van het stroomnet van Zuid-Nederland en verduurzaming van de industrie. 

Zware taak, kleine gemeente

Het is een bekend fenomeen in het lokale bestuur van Nederland: de Gemeentewet maakt qua takenpakket geen onderscheid in grote en kleine gemeenten. Elke gemeente, ongeacht de grootte, is verantwoordelijk voor de uitvoering van taken op het gebied van onder meer ruimtelijke ordening, afvalbeheer, onderwijs, sociale voorzieningen en de openbare orde en veiligheid. De lokale context bepaalt hoe complex de uitoefening van die taken is. Maar wat nou als je als kleinere gemeente op je grondgebied grote nationale opgaven te verhapstukken hebt?

Burgemeester Moerkerke heeft onlangs ervaren wat zo’n opgave doet met de betrokken politici, bestuurders medewerkers en, niet in de laatste plaats, inwoners. De gemeenteraad van Moerdijk nam het besluit om het gelijknamige dorp op te heffen om ruimte te maken voor energie-infrastructuur. ‘We bevinden ons op het randje van wat we aan kunnen als organisatie. Zo’n traject is ongekend uitdagend en spannend. Ik heb gemerkt dat veel mensen ‘op’ waren op het moment van de besluitvorming.’ 

Dijksterhuis herkent de uitdaging, al is de spanning in Borsele beheersbaar geworden. ‘We hebben in de loop der tijd geleerd hoe we hiermee moeten dealen. Als kleine gemeente lukt het ons om snel mee te bewegen met wat van ons gevraagd wordt.’ De burgemeester hoort wel eens geluiden of je zo’n zware taak aan een kleine gemeente moet overlaten. Hij is ervan overtuigd dat de wendbaarheid en adaptiviteit van een kleine gemeente en de korte lijnen naar de bevolking van grote waarde zijn in dit soort dossiers. Moerkerke verzucht: ‘Het zou mooi zijn als de provincie en het Rijk net zo besluitvaardig waren als onze gemeenteraad. Die heeft eindelijk de gevraagde duidelijkheid gegeven richting onze inwoners, en nu wordt de besluitvorming elders uitgesteld. Dat is een flinke knauw in de motivatie van onze mensen. Kennelijk is het niet zo dat grotere overheden per definitie beter zijn in besluitvorming over complexe opgaven.’ Dat soort tempo- en urgentieverschillen zijn bijzonder frustrerend voor de taakuitoefening van het lokaal bestuur, vindt ook Dijksterhuis. ‘Het helpt enorm als onze partners zich daarvan bewust zijn.’

 

Veerkracht tonen en lobbyen

Burgemeester Moerkerke typeert de mensen die werken aan de opgave om ruimte te maken voor het stroomnet als een ‘soort permanente crisisorganisatie’. Dat zorgt volgens hem enerzijds voor een enorme creativiteit, betrokkenheid en besluitvaardigheid. ‘Anderzijds doet het een flink beroep op de veerkracht en energie van onze medewerkers. Je moet toewerken naar periodes van rust en ontspanning, hoe relatief ook, om mentaal en fysiek klaar te zijn voor de volgende etappe.’

De gemeente Borsele heeft op grote schaal te maken met de Rijkscoördinatieregeling (RCR) vanwege de vele nationale energieprojecten die hier samenkomen. De RCR zorgt ervoor dat de rijksoverheid de besluitvorming coördineert voor energieprojecten van nationaal belang, zoals windparken op zee, netverbindingen en de kerncentrale. Er zijn maar liefst acht RCR’en op dit moment. De gemeente heeft een apart team in de organisatie opgetuigd om de gemeentelijke taken op dit gebied uit te voeren. 

Borsele en Moerdijk hebben beide moeten leren om mee te spelen op een bovenlokaal speelveld, met provincies, departementen, Tweede Kamer, rijksuitvoeringsorganisaties en het internationale bedrijfsleven. Public affairs en lobby zijn noodgedwongen onderdeel geworden van het repertoire van de gemeenten.

 

Kansen in de arbeidsmarkt

Gelet op hun positie op de arbeidsmarkt moeten de gemeenten creatief zijn om de juiste mensen binnen boord te halen en houden. Borsele benut in haar arbeidsmarktstrategie juist de grote opgaven die in de gemeente spelen. ‘We merken dat mensen graag bij ons komen werken. Ze komen af op de uitdagingen van de energietransitie en de veelheid aan kernen in onze gemeente. We kunnen daardoor starters gedurende langere tijd nieuwe uitdagingen aanbieden die hen laten groeien als professional.’ Ook de gemeente Moerdijk ziet de inhoudelijk grote opgaven en organisatorisch korte lijnen als een pullfactor om medewerkers binnen te halen en te behouden. Dit is extra belangrijk voor de strategische beleidscontinuiteit als je beseft dat grotere gemeenten en andere overheden aan talent trekken.

 

De kracht van frequentie

De burgemeesters benadrukken het belang van frequent intern overleg. Moerkerke: ‘We overleggen intensief en zorgen ervoor dat bestuur en organisatie voortdurend goed op elkaar afgestemd zijn. In Moerdijk heeft het college daarom eens in de drie weken een strategisch overleg met de strategisch adviseurs. Zo blijven lopende dossiers, prioriteiten en samenhang continu in beeld.’

Dat geldt ook voor de gemeenteraad. Vanzelfsprekend spelen de raden een cruciale rol, zij staan immers voor de taak om de benodigde besluiten te nemen. Dijksterhuis: ‘We hebben de raad bijvoorbeeld nauw betrokken bij de inwonerparticipatie, de raad heeft de randvoorwaarden en de opdracht bepaald.’

 

Inwonerparticipatie

In Borsele zijn inwoners nauw betrokken bij de vele energieprojecten. De Borselse Voorwaarden Groep, vaak aangeduid als het Voorwaardenteam, heeft in opdracht van de gemeente Borsele een pakket aan voorwaarden opgesteld voor grootschalige energieprojecten in de regio. Dit team bestaat uit een gelote vertegenwoordiging van ‘gewone’ inwoners en van de dorpsraden. Het team heeft 39 specifieke voorwaarden geformuleerd die moeten waarborgen dat grootschalige projecten passen binnen de gemeente. ‘De inzet van het team heeft zichtbaar resultaat gehad en bovenal verbindend gewerkt. Onderschat de kracht van de inwoners niet, die is echt heel groot’, aldus Dijksterhuis. De burgemeester signaleert dat er wel een bijzondere dynamiek kan ontstaan. ‘Sommige inwoners krijgen het gevoel dat zij beslisrecht hebben. Dat roept dan weer vertwijfeling op bij bestuur en politiek, die zoiets hebben van “maar wij gaan er toch over?”’

 

Communicatie en rolverdeling

Moerdijk heeft al jaren geinvesteerd in intensieve communicatie en dialoog met dorpstafels van alle kernen, maar bijvoorbeeld ook met de agrarische sector. De menselijke vergt aandacht, empathie én capaciteit. De Leefbaarheidsvisie van het dorp Moerdijk is voor de gemeente een belangrijke toetsteen in het overleg met Provincie en Rijk.

Bij de continue zoektocht naar een heldere rolverdeling ontstaat er door de aard van de gemeenten nog een andere uitdaging voor de lokale politiek: de afweging van de dorpskernbelangen versus bovenlokale, nationale belangen. Moerkerke beaamt dat: ‘Dat is voor raadsleden die vaak gekozen zijn als vertegenwoordiger van een kern echt wel ingewikkeld. Dat maakt het des te knapper dat onze raden - zeker in tijden van polarisatie - dit soort complexe en ingrijpende besluiten durft te nemen.’

Dit is het derde en laatste artikel in een drieluik over ‘de kracht van klein’. In drie dubbelinterviews gingen we met burgemeesters in gesprek over de succesfactoren én zorgen van kleine gemeenten.