Momentum voor de lokale cockpit: doorbreek de onbewuste patronen in de driehoek

In Nederland staan gemeenteraden als hoogste orgaan in de frontlinie van onze samenleving en de lokale democratie. Of het nu gaat om klimaatadaptatie, zorg, veiligheid of de opvang van asielzoekers, de druk op het lokale bestuur is hoog en neemt toe. Binnen deze dynamiek en turbulentie is een stabiele 'cockpit' -de lokale bestuurlijke driehoek van burgemeester, gemeentesecretaris en griffier- onmisbaar. Onze ad interim-functionarissen en consultants zien in de dagelijkse praktijk echter dat effectieve samenwerking in deze driehoek niet vanzelfsprekend is. Een goed op elkaar ingespeelde driehoek is een absolute voorwaarde voor een sterke en weerbare lokale democratie en een slagvaardige samenwerking tussen raad, college en ambtelijke organisatie. 

In dit artikel nemen wij u mee in het samenspel van de driehoek. Eerst schetsen we een drietal, elkaar versterkende krachten die de druk op en kwetsbaarheid van de driehoek doen toenemen. Op basis van drie jaar begeleiding van inmiddels meer dan 130 driehoeken, delen wij onze observaties van patronen in de dagelijkse praktijk. Tot slot bieden we een drietal vormen van ondersteuning aan, waarmee u het samenspel in uw eigen gemeente direct kunt verbeteren.

 

Druk en drukte in de cockpit.

Het fundament van de samenwerking in de bestuurlijke driehoek kent geen expliciete wettelijke basis in de Gemeentewet. De wet regelt de rollen van de individuele functionarissen, maar zegt niets over hun gezamenlijke afstemming of regie, wat de driehoek vormvrij maar ook kwetsbaar maakt. Binnen deze kwetsbare constructie zien wij drie duidelijke, elkaar versterkende ‘trends’:

• De griffier en een versplinterde gemeenteraad: De griffier heeft primair de taak om de gemeenteraad te ondersteunen en een goed functionerende lokale democratie te waarborgen. In een complexe en versplinterde politieke arena met steeds meer fracties, vraagt het enorm veel inspanning van de griffier om o.a. de raad, de fracties en haar leden optimaal in positie te brengen, en het besluitvormingsproces ordentelijk te laten verlopen.

• De burgemeester als balanceerder tussen raad en college: De burgemeester is zowel voorzitter van de gemeenteraad als van het college van B en W. Dit vereist steeds meer strategische lenigheid om daarin de juiste balans te vinden en om alle rollen, posities en belangen te verbinden, door boven het groeiende aantal partijen te blijven staan.

• De gemeentesecretaris tussen ambities en uitvoeringskracht: De gemeentesecretaris, als hoofd van de organisatie en eerste adviseur van het college, draagt een steeds lastiger wordende verantwoordelijkheid. Ambities en beleidsdoelen moeten worden omgezet tot resultaat. En dat met een uitvoeringskracht die financieel en personeel onder druk staat. Op veel plekken zien we het aan de ambtelijke kant steeds kritieker piepen en kraken.

In de praktijk zien wij regelmatig dat deze drie vooruitgeschoven posten niet goed samenwerken, niet optreden als eenheid. Met als gevolg dat het democratische kernproces van adviseren, besluiten, uitvoeren en verantwoorden niet stroomt, hapert of zelfs stokt. Het is dan ook geen verrassing dat bij meer dan  70% van de driehoeken hun overleg primair in het teken staat van het ‘managen’ van de dagdagelijkse politiek-bestuurlijke-ambtelijke verhoudingen.  

 

Patronen in de praktijk.

Ondersteunt door  het ministerie van BZK en in opdracht van de beroepsverenigingen NGB, VvG en VGS begeleiden wij al ruim drie jaar lokale bestuurlijke driehoeken in Nederland. Vanaf 2023 tot en met heden hebben wij ruim een derde van alle driehoeken mogen ondersteunen bij het doorzien en verbeteren van hun samenspel. 

Tijdens deze trajecten confronteren we de deelnemers met herkenbare praktijkdilemma's om hun onderlinge patronen bloot te leggen. Vanuit de diverse opdrachten hebben we geanonimiseerde data verzameld onder bijna 360 deelnemers. Hieruit komen duidelijke patronen naar voren komen: 

• Structuur ontbreekt vaak: Hoewel de meeste driehoeken wekelijks of tweewekelijks bij elkaar komen, vergadert zo’n 70% zonder agenda of verslag. Slechts een kleine 30% maakt gebruik van een gedeelde agenda op strategische onderwerpen. De ‘waan van de dag’ en de dan actuele raadscyclus regeert.

• De ongelijkbenige driehoek in een 3-2-1 dynamiek: Formeel is de driehoek een gelijkwaardig orgaan, in de praktijk is hij ongelijkbenig. Dat zit ingebakken in de structuur. Waar de burgemeester drie formele petten draagt en de gemeentesecretaris twee, richt de griffier zich puur op de raad. Juist de griffier heeft vaak de meeste vlieguren en bereidt de agenda voor, maar begint toch met een achterstand.

De oorzaak? Een harde praktijkrealiteit: de burgemeester en gemeentesecretaris sturen samen de dagelijkse ambtelijke machine aan; zij vormen een natuurlijke tandem en spreken elkaar continu. Voor hen is de driehoek een logisch station in de lijn, een van de vele tafels. Terwijl het voor de griffier dé primaire tafel is om te contracteren en het democratische proces te beschermen. Die structurele asymmetrie zorgt voor een ingebouwd gevoel van ongelijkwaardigheid. 

• Zelfreflectie onderbelicht: We zien dat de driehoek vooral functioneel ‘van raad naar raad’ werkt en weinig reflecteert op het functioneren van het samenspel en rolneming in en door de driehoek zelf. Als dit al gebeurt, is het veelal ad-hoc, aldus de leden. We zien zelfs een lichte dalende trend in de mate waarin de driehoeken zelf beoordelen dat zij reflecterend vermogen hebben, terwijl de omstandigheden voor geen van de spelers in de driehoek er makkelijker op zijn geworden (an rapportcijfer 7,8 in 2024 naar een gemiddelde van een 7,2 in 2026). 

 

Frictie als gevolg

Wanneer de rolvastheid of het onderlinge vertrouwen wankelt, ontstaan er direct blokkades in het democratische kernproces. In de dagelijkse praktijk zien we dan herkenbare patronen:

• De plannings-misafstemming: Een gemeentesecretaris die te weinig stuurt op de langetermijnagenda, waardoor de griffier de raadscyclus niet goed kan structureren.

• De eilandjescultuur: Een griffier die acteert als procedurele poortwachter van de raad zonder oog voor de bestuurlijke urgentie van het college, of een organisatie die overspoeld raakt met raadsvragen omdat afstemming vooraf ontbreekt.

• De polderreflex: Een burgemeester die bij conflicten 'de kool en de geit wil sparen', waardoor onderliggende spanningen blijven sudderen en de bestuurlijke hygiëne verslechtert.

Het illustreert de kern van de paradox: de driehoek is de motor van het lokale bestuur, maar die motor hapert zodra informele sluiproutes het formele democratische proces passeren of hiërarchie de gelijkwaardigheid verstikt. De functionarissen houden deze patronen vaak onbewust zelf in stand, maar juist zij hebben ook de sleutel in handen om ze te doorbreken. Investeren in het samenspel levert direct een effectiever bestuur én meer werkplezier op.

 

Bouwen aan de cockpit van 2026–2030

De start van de nieuwe bestuursperiode biedt hét natuurlijke moment voor verandering. Complexe opgaven en schaarse middelen dwingen tot een scherpe herijking: de driehoek moet transformeren van een operationele afstemmingstafel naar een proactieve, strategische cockpit.

Om die transitie vorm te geven, biedt BMC drie heldere, onafhankelijk van elkaar in te zetten interventies:

1. Quick scan: legt via een laagdrempelige zelfevaluatie direct de 'stille lekkages' in uw samenwerking bloot. Geen dik rapport voor de la, maar een vlijmscherpe nulmeting om direct zelf te bespreken.

2. Spiegels en vensters: doorbreekt de waan van de dag via coaching en intensieve spiegelgesprekken op locatie. We pellen de patronen af: waar blokkeert de ongeschreven hiërarchie en waar verliest u de gelijkwaardigheid? Periodiek onderhoud (APK) helpt om te blijven investeren in elkaar en het voortdurend verbeteren van het samenspel.

3. Leerlab: faciliteert intercollegiale scherpte en intervisie. Via onze serious game testen we de collectieve hygiëne van uw driehoek onder druk. Ervaar hoe andere driehoeken handelen als het écht spannend wordt.

 

Van denken naar doen

De stap naar een sterke, weerbare driehoek begint niet met een externe interventie, maar met de bereidheid om intern de dialoog over het eigen samenspel te openen. Vraag uzelf en uw tafelgenoten eens: “Wanneer was de laatste keer dat wij als driehoek onze eigen onderlinge dynamiek hebben besproken in plaats van de inhoudelijke dossiers of de maandelijkse ‘oploop’ daarvan?” 

Wilt u de regie in uw cockpit herpakken? We denken graag mee over de meest passende oplossing voor uw specifieke situatie. Voor een vrijblijvende verkenning van de mogelijkheden of een gesprek naar aanleiding van onze praktijkgids 'Versterken van het samenspel in lokale driehoeken', kunt u contact opnemen via lokaledriehoek@bmc.nl.