Hoe geef je vanuit rechtsstatelijke waarden richting aan de digitale transformatie?

Door de digitale transformatie staan cruciale verhoudingen binnen de rechtsstaat onder druk. Zoals de verhouding tussen wetgevende en rechtsprekende macht. Ook de relatie tussen burger en overheid verandert door de manier waarop de overheid dienstverlening aanbiedt. De digitale transformatie kan positieve effecten hebben zoals efficiëntere dienstverlening, maar zorgt ook voor uitdagingen. Voor een beter begrip van de effecten van de digitale transformatie op de rechtsstaat liet het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) meerdere verkenningen uitvoeren. Een van de verkenningen is uitgevoerd door BMC. Het rapport, met aanbevelingen die ook relevant zijn voor andere overheden, is beschikbaar. Hieronder alvast enkele voorbeelden. 

Afhankelijkheid van Big Tech, onzorgvuldige inzet van algoritmen, een groeiende digitale kloof. Het lijken losse technische vraagstukken, maar ze zijn onderdeel van een grote transformatie, zegt Michiel van Well. Hij is programmacoördinator Digitale transformatie en de rechtsstaat bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. ‘We zitten als samenleving midden in de digitale transformatie. Rollen, relaties en machtsverhoudingen veranderen. Binnen de overheid, maar ook in de relatie tussen overheid en burgers. Als ministerie is het onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat burgers mee kunnen met de transformatie én om ervoor te zorgen dat we deze zo vormgeven dat deze de rechtsstaat versterkt en toegankelijk houdt. Daarom hebben wij BMC gevraagd om een verkenning te doen naar de effecten van de digitale transformatie op de verhoudingen binnen de rechtsstaat. BMC is goed ingevoerd bij lokale overheden. Juist ook op lokaal niveau kunnen we de kansen en problemen zien. We wilden graag weten wat de impact is van de digitale transformatie op de toegang tot het recht en tot voorzieningen.’

Investeer in digitale en technische deskundigheid en AI-kennis, maak bewuste keuzes

Alex Commandeur (partner Privacy bij BMC) en Luuk Collou (partner Data bij BMC) waren verantwoordelijk voor de uitvoering van de verkenning. Ze hebben met de verkenning op systematische wijze inzichten gegenereerd. Commandeur ziet dat AI kansen biedt, maar dat voor succesvolle en verantwoorde inzet brede digitale expertise nodig is binnen organisaties. ‘Je moet als gemeente digitale expertise opbouwen. Weten hoe algoritmes werken, risico’s en valkuilen kennen, maar ook informatiebeveiliging en privacy tijdig betrekken.’ Luuk Collou vult hem aan: ‘Om de kracht van AI en digitalisering goed te benutten, moet je je realiseren dat je keuzes kunt én moet maken. Gebruik van digitale oplossingen begint altijd met de vraag: wat is onze maatschappelijke opgave, wat zijn onze behoeften als lokale overheid?’

Efficiëntie-denken te dominant: borg publieke waarden in het ontwerp

BMC kwam in de verkenning tot een reeks aanbevelingen. Een daarvan is: borg publieke waarden in het ontwerp. Collou licht toe: ‘Digitalisering in het algemeen, en zeker ook de verschijningsvorm AI, wordt vaak vooral gezien als een instrument om efficiënt te werken, om kosten te besparen. Digitaliseringtools worden daar doorgaans ook primair op ingericht. Je kunt beter starten met de vraag welke waarden je nou echt belangrijk vindt en hoe, in dit geval, AI die onder druk zet of kan versterken. Dan kom je tot betere, passende oplossingen.’ Commandeur: ‘Natuurlijk kan efficiëntie een te rechtvaardigen doel zijn, maar als overheid sta je ook voor publieke waarden, bijvoorbeeld toegankelijkheid of inclusie. Je wilt als overheid keuzes maken die altijd in ieder geval ook recht doen aan dergelijke waarden.’

De verkenning benoemt een concreet voorbeeld waarbij efficiëntie en publieke waarden gelijk op kunnen gaan in een steeds digitalere wereld: de aanvraag van een uitkering. Collou licht dit verder toe: ‘Je kan ervoor kiezen om deze aanvraag voor zelfredzame inwoners geautomatiseerd en digitaal te laten verlopen. Maar niet alle inwoners zijn even zelfredzaam. Neem ook dat mee in je digitaliseringsontwerp en zorg voor alternatieve oplossingen voor doelgroepen die digitaal minder of niet zelfredzaam zijn. Zo werk je efficiënt én borg je publieke waarden.’

Responsieve overheid bij digitale dienstverlening

Dergelijke keuzes sluiten aan bij een andere aanbeveling uit de verkenning: het borgen van de responsieve overheid. Michiel van Well omarmt deze denkwijze: ‘Het klassieke uitgangspunt bij beleid is vaak een rationeel handelende en zelfredzame burger met voldoende digitale vaardigheden. Maar voor een groot deel van de Nederlanders is digitalisering niet vanzelfsprekend. Ze hebben geen toegang tot devices of internet en hebben niet altijd de digitale vaardigheden die nodig zijn in de online wereld. Als responsieve overheid speel je hierop in via toegankelijke inrichting van systemen.  En als mensen er zelf niet uitkomen bied je actieve hulp en alternatieve mogelijkheden.’
Commandeur heeft nog een concreet voorbeeld van een responsieve overheid. ‘Als je gemeentelijk beleid is dat je inwoners met een uitkering vrijstelt van lokale belastingen, kun je dit proces geautomatiseerd inrichten. Je voorkomt zo dat inwoners zelf een beroep moeten doen op de vrijstelling en zelf informatie moeten aanleveren.’ 

Digitaliseren met behoud van de menselijke maat

Zijn er nog meer praktische adviezen voor overheden die processen slimmer willen inrichten met behoud van de menselijke maat? Het voorbeeld komt dit keer uit Denemarken. ‘De gemeente Amsterdam en de gemeente Kopenhagen gebruiken allebei scanauto’s die controleren of mensen op een parkeerplek staan en parkeergeld betalen. Waar Amsterdam een boete uitschrijft, wordt in Kopenhagen eerst de parkeerwacht geïnformeerd. Deze gaat vrijwel automatisch poolshoogte nemen en constateert dan niet zelden dat iemand even wat aan het sjouwen is of zich van geen kwaad bewust is. Ze maken daar gebruik van hoogwaardige technologie, maar werken tegelijkertijd, via persoonlijk contact, ook aan vertrouwen tussen overheid en inwoners. Dat betaalt zich uit. Wanneer er in Kopenhagen, na contact met de parkeerwacht, toch een boete wordt uitgeschreven, komen er veel minder bezwaarschriften binnen dan elders.’

Voor Van Well illustreert het voorbeeld dat de digitale transformatie geen gegeven is dat ons overkomt, maar een ontwikkeling die we zelf richting geven vanuit onze waarden en mensbeelden. ‘Kiezen we voor efficiëntie of dienstverlening of, beter nog, kunnen we komen tot efficiënte dienstverlening door een zorgvuldige combinatie van technische mogelijkheden en menselijke interactie? Als dat lukt, doen we de burger recht en winnen we aan vertrouwen.’

Rapport ontvangen?

De BMC-verkenning naar de effecten van de digitale transformatie op de rechtsstaat is voor iedereen beschikbaar. 

Download rapport 'Een transformatie van de rechtsstaat?'