17 nov. 2026
Grip op schoolsluiting: Balanceren tussen procedurele zorgvuldigheid en de menselijke maat
Door dalende leerlingaantallen en veranderende regelgeving krijgen steeds meer schoolbesturen de moeilijke vraag of een school open kan blijven. Een sluiting vraagt een juridisch zorgvuldig proces, maar raakt ook leerlingen, ouders, medewerkers en de gemeenschap. In samenwerking met vakbond CNV heeft BMC een stappenplan voor dit traject opgesteld en gepubliceerd in het juridisch-wetenschappelijke tijdschrift School & Wet. De structuur van het stappenplan biedt duidelijkheid en rust. Zo ontstaat er ruimte voor emoties en de menselijke maat
Steeds meer kleine scholen onder druk
Landelijke prognoses van het CBS en DUO laten zien dat het aantal leerlingen in het primair onderwijs tussen 2020 en 2035 naar verwachting 10 tot 15 procent krimpt. In 2024 was 33 procent van de basisscholen (2.006 locaties) een 'kleine school'. Hierdoor zit ongeveer 14 procent van alle basisschoolleerlingen op een kleine school. Deze scholen zijn veelal diepgeworteld binnen de gemeenschap. Toch is het vaak een hele uitdaging om ze open te houden.
Staatssecretaris Judith Tielen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) waarschuwt in haar Kamerbrief van 2 juli 2026 dat het werkelijke aantal te kleine scholen mogelijk nog groter is. Veel scholen hebben namelijk een of meer vestigingen naast de hoofdlocatie. Deze zogenoemde dislocaties werken in de praktijk vaak als zelfstandige scholen, al is dat niet de bedoeling. Het ministerie van OCW wil deze dislocaties daarom registreren en hier eigen wettelijke regels voor opstellen. Dat maakt duidelijker hoe groot het probleem van krimpende scholen echt is.
Nieuwe regels maken sluiting waarschijnlijker
De huidige regels voor kleine scholen zorgen volgens Tielen voor grotere personeels- en huisvestingstekorten. Dat brengt volgens haar de onderwijskwaliteit in gevaar. Door deze tekorten is het maatschappelijk en financieel niet altijd meer verantwoord om kleine scholen open te houden.
Als oplossing stelt de staatssecretaris voor om kleine scholen niet meer open te houden op basis van het totale aantal leerlingen van de scholen onder hetzelfde bestuur (de uitzonderingsgrond 'gemiddelde schoolgrootte'). Ook wil ze de kleinescholentoeslag alleen nog toekennen aan scholen in dunbevolkte gebieden: gemeenten met een opheffingsnorm van 150 leerlingen of lager. Zo verdwijnen de financiële prikkels voor besturen om (te) kleine scholen in dichterbevolkte gebieden overeind te houden.
Wel introduceert Tielen een nieuwe uitzondering op basis van afstand: een school die hemelsbreed minimaal 3 kilometer verwijderd is van de dichtstbijzijnde andere school, mag openblijven. Zodat onderwijs voor iedereen bereikbaar blijft. Voldoet een school niet aan deze afstandsnorm? Dan kan dit nieuwe beleid bij een teruglopend aantal leerlingen u als schoolbestuur dwingen om de school te sluiten.
Schoolsluiting brengt risico’s mee
Een schoolsluiting is een ingrijpend en complex besluit. De kans is klein dat u hier als schoolbestuurder vaker mee te maken hebt gehad. Daarom ontbreekt het vaak aan routine en ervaring. Juridisch is het ingewikkeld omdat verschillende onderwijswetten en cao-voorschriften met elkaar verweven zijn. Hebt u hier geen ervaring mee, dan liggen procedurele fouten, onnodige vertragingen en hoge proceskosten op de loer.
Een duidelijk proces biedt ruimte voor de menselijke maat
Een goed gestructureerd besluitvormingsproces helpt om de risico’s te verkleinen. Daarom hebben we een stappenplan opgesteld voor het sluiten van een bassisschool, van de eerste signalering tot het definitieve besluit.
De beschreven stappen zijn neutraal en objectief geformuleerd. Tegelijk is deze juridische proceure slechts één kant van het verhaal. In de praktijk is een schoolsluiting een ingrijpende gebeurtenis. Dat maakt diepe emoties los: gevoelens van verlies en soms felle weerstand. Alleen al de aankondiging van een mogelijke sluiting maakt betrokkenen begrijpelijkerwijs strijdvaardig. Een school is immers meer dan een gebouw. Het is een plek die diepgeworteld is in de gemeenschap. Hier zijn generaties lang vriendschappen ontstaan. Hier voelden leerlingen, ouders en personeel zich thuis en veilig. Voor medewerkers kan het besluit voelen als een persoonlijk falen. Ook komt er een eind aan een geliefde werkplek. Voor kinderen is het een verwarrende en onzekere periode. Zij moeten afstand nemen van hun vertrouwde omgeving zonder precies te weten wat de toekomst brengt.
Met onze schets van het juridische kader hebben we dan ook een groter doel voor ogen dan enkel ‘de regels volgen’. Juist als u vooraf en tijdens het traject duidelijk weet welke stappen nodig zijn en welke rechten iedereen heeft, ontstaat er in de hectiek meer rust en ruimte. Die ruimte is nodig om in verbinding te blijven, te luisteren en voorbereid te zijn op de emoties die loskomen. De kunst van goed bestuur is in onze ogen om de juiste balans te vinden tussen het nemen van bestuurlijke verantwoordelijkheid en het erkennen van de emotionele waarde die de school heeft voor iedereen die zich met deze plek verbonden voelt.
Onderzoek eerst alternatieven
Het stappenplan start al voordat er een formeel besluit op tafel ligt. Uw wettelijke plicht als bestuur start bij de signalering (Stap 1): houd leerlingprognoses, bekostigingsnormen en de onderwijskwaliteit continu proactief in de gaten. Zodra het voortbestaan van een school in gevaar komt, is het aan u als bestuur om de de situatie grondig te onderzoeken. Dit gebeurt aan de hand van een bestuurlijke afwegingsnotitie (Stap 2). Hierin weegt u financiële scenario's en alternatieve oplossingen, zoals fusie, objectief af.
Betrek de medezeggenschapsraad vanaf het begin
Daarnaast adviseren we om de medezeggenschapsraad van de school (MR) vroeg en intensief bij de besluitvorming te betrekken (Stap 3). Het is aan te raden om de MR al mee te nemen bij het opzetten van het onderzoek en de criteria daarvoor. Zo krijgen zij vooraf wezenlijke invloed. Haakt u de MR pas later aan, dan kunnen zij gebruikmaken van hun initiatiefrecht en op een later moment een eigen onderzoek naar alternatieven voor sluiting starten. Pas na bespreking met de MR en de raad van toezicht stelt u als bestuur de afwegingsnotitie definitief vast (Stap 4). Blijkt dat sluiting van de school onvermijdelijk is, dan neemt u hiervoor een voorgenomen besluit (Stap 5).
Voer vervolgprocessen parallel uit
Zodra het voorgenomen besluit er ligt, starten er vier processen. Deze kunt u parallel aan elkaar uitvoeren. Ze hebben elk hun eigen dynamiek:
-
De formele adviesaanvraag (Stap 6): U legt het voorgenomen besluit voor aan de MR. Volgens de Wet medezeggenschap op scholen moet u deze adviesaanvraag tijdig genoeg indienen om te zorgen dat het advies vanuit de MR nog een wezenlijke invloed kan hebben op de uiteindelijke besluitvorming van het bestuur.
-
De ouderraadpleging (Stap 7): Als bestuur bent u verplicht om een ouderraadpleging te organiseren. Het is hierbij niet de bedoeling dat ouders en verzorgers voor of tegen stemmen, maar dat ze constructief mee kunnen denken door zorgen, randvoorwaarden en behoeften te uiten.
-
Gevolgen voor leerlingen en ouders (Stap 8): Als bestuur stelt u een herplaatsingsregeling voor de leerlingen op. Hierin is de specifieke onderwijsbehoefte van de leerling leidend. De oudergeleding van de MR (OMR) heeft op deze regeling een wettelijk instemmingsrecht.
-
Gevolgen voor het personeel (Stap 9): Juridisch gezien geldt de sluiting als een reorganisatie. Dit betekent dat de overlegbevoegdheid verschuift van de personeelsgeleding van de MR naar de vakbonden. Het overleg en de onderhandelingen over een personele regeling (zoals een sociaal plan of personeelsplan) vinden plaats in het Decentraal Georganiseerd Overleg (DGO). U moet formele overeenstemming met de vakbonden bereiken.
Alle stappen zijn nodig voor definitief besluit
Realiseer u als schoolbestuur goed dat de bovenstaande stappen geen 'vrijblijvende vinkjes' zijn. U kunt pas een definitief sluitingsbesluit nemen en uitvoeren (Stap 10) als u bovenstaande stappen allemaal hebt afgerond. Dat betekent: er ligt een definitief akkoord met de vakbonden in het DGO, de OMR heeft ingestemd met de leerlingenregeling, de ouderraadpleging is aantoonbaar uitgevoerd, en de raad van toezicht heeft goedkeuring verleend.
Zolang één van deze onderdelen niet is afgerond, mag u als bestuur nog geen maatregelen nemen om de school te sluiten. Worden de geschetste stappen niet zorgvuldig doorlopen, dan kan zowel het bestuur als de MR naar de geschillencommissie stappen. In het uiterste geval kan de commissie de genomen besluiten vernietigen en eisen dat uitgevoerde maatregelen worden teruggedraaid.
Samenvattend
Onderstaand schema vat de beschreven stappen overzichtelijk samen:

Verbind bestuurlijke zorgvuldigheid met de menselijke maat
Een zorgvuldig stappenplan biedt houvast, maar een schoolsluiting blijft mensenwerk. Houd daarom tijdens het hele proces oog voor de zorgen, het verdriet en de onzekerheid van leerlingen, ouders en medewerkers. Door helder te communiceren, oprecht te luisteren en ruimte te geven aan emoties, verbindt u bestuurlijke zorgvuldigheid met de menselijke maat.
Meer weten of sparren?
Staat uw onderwijsorganisatie voor strategische keuzes rond krimp, fusie of schoolsluiting? Of wilt u meer grip krijgen op het samenspel met de medezeggenschapsraad en de vakbonden? Bij BMC ondersteunen we schoolbesturen om deze ingrijpende trajecten zorgvuldig vorm te geven.
Neem voor een vrijblijvend gesprek contact op met: Sebastian Baeten, MSc (Managing Consultant Jeugd & Onderwijs bij BMC) via sebastian.baeten@bmc.nl.
Het volledige artikel en gedetailleerde stappenplan is te vinden in het tijdschrift School en Wet (augustus 2026, jaargang 106, nummer 4) onder de titel 'De school moet dicht! Wat te doen voor een zorgvuldig proces? Een (procedureel) stappenplan om een basisschool te sluiten'. Dit artikel schreef Sebastian Baeten samen met Matthijs Stemmer (trainer/adviseur medezeggenschap bij CNV).
Meer informatie?
Neem contact met mij op.